Jaskra wtórna, w odróżnieniu od jaskry pierwotnej, rozwija się jako następstwo innej choroby, urazu, stosowanego leczenia lub zmian zachodzących wewnątrz oka. Z tego powodu jej przyczyny nie zawsze są dla pacjenta oczywiste – wcześniejszy uraz, stan zapalny czy powikłania cukrzycy mogą początkowo nie kojarzyć się z późniejszym wzrostem ciśnienia wewnątrzgałkowego i ryzykiem uszkodzenia nerwu wzrokowego.

Czym jest jaskra wtórna i dlaczego może mieć różne przyczyny?

Prawidłowe ciśnienie w oku zależy między innymi od równowagi pomiędzy produkcją a odpływem cieczy wodnistej. Gdy jej odpływ przez kąt przesączania zostaje utrudniony, ciśnienie wewnątrzgałkowe może wzrosnąć. Długotrwałe lub znaczne podwyższenie ciśnienia może prowadzić do uszkodzenia nerwu wzrokowego.

W jaskrze wtórnej mechanizm ten jest konsekwencją innego procesu chorobowego. Dlatego diagnostyka nie ogranicza się do samego pomiaru ciśnienia – konieczne jest również ustalenie przyczyny zaburzeń.

Rozpoznanie jaskry może postawić wyłącznie lekarz okulista na podstawie odpowiednich badań. Występowanie określonego czynnika ryzyka nie oznacza automatycznie, że choroba się rozwinęła, dlatego informacji o jej przyczynach nie należy wykorzystywać do samodzielnej diagnozy.

Uraz oka może zaburzyć odpływ cieczy wodnistej

Jedną z przyczyn jaskry wtórnej są urazy mechaniczne oka – zarówno tępe, jak i penetrujące. Uderzenie może doprowadzić do uszkodzenia struktur przedniego odcinka oka, krwawienia do komory przedniej lub zmian w obrębie kąta przesączania.

Jaskra pourazowa może ujawnić się z opóźnieniem

Wzrost ciśnienia nie zawsze pojawia się bezpośrednio po zdarzeniu. Następstwem tępego urazu może być między innymi uszkodzenie struktur odpowiedzialnych za odpływ cieczy wodnistej. Zmiany te mogą stopniowo ograniczać prawidłową cyrkulację płynu wewnątrz oka.

Do czynników związanych z urazami należą między innymi:

  • uszkodzenie kąta przesączania,
  • obecność krwi lub produktów jej rozpadu w drogach odpływu,
  • pourazowy stan zapalny,
  • uszkodzenie soczewki,
  • urazy penetrujące,
  • ciężkie oparzenia chemiczne oka.

W przypadku urazów chemicznych zarówno bezpośrednie uszkodzenie struktur oka, jak i późniejszy proces zapalny mogą wpływać na odpływ cieczy wodnistej i ciśnienie wewnątrzgałkowe.

Stan zapalny wewnątrz oka a jaskra wtórna

Kolejną ważną grupą przyczyn są stany zapalne wewnątrzgałkowe, w tym zapalenie błony naczyniowej. Proces zapalny może prowadzić do pojawienia się komórek zapalnych i białek, które utrudniają odpływ cieczy wodnistej.

Dodatkowo przewlekłe zapalenie może powodować zmiany anatomiczne, w tym zrosty, które wpływają na funkcjonowanie kąta przesączania. W zależności od mechanizmu może rozwinąć się wtórna jaskra z otwartym albo zamkniętym kątem.

Sytuacja jest bardziej złożona, ponieważ w leczeniu części chorób zapalnych stosuje się kortykosteroidy, które u niektórych osób również mogą powodować wzrost ciśnienia wewnątrzgałkowego. Dlatego podczas diagnostyki lekarz analizuje zarówno sam stan zapalny, jak i dotychczasowe leczenie.

Cukrzyca i jaskra neowaskularna

Cukrzyca może prowadzić do zmian naczyniowych w siatkówce. Szczególne znaczenie ma zaawansowana retinopatia cukrzycowa, w której niedokrwienie tkanek może pobudzać organizm do tworzenia nowych naczyń.

Proces powstawania naczyń określa się jako neowaskularyzację. Problem polega na tym, że nowe naczynia są nieprawidłowe i mogą pojawiać się również w przednim odcinku oka, między innymi w obrębie tęczówki i kąta przesączania.

Dlaczego neowaskularyzacja podnosi ciśnienie w oku?

Rozrastające się naczynia wraz z towarzyszącą im tkanką mogą stopniowo utrudniać, a w zaawansowanych przypadkach istotnie blokować odpływ cieczy wodnistej. W efekcie dochodzi do wzrostu ciśnienia wewnątrzgałkowego i może rozwinąć się jaskra neowaskularna.

W tym przypadku postępowanie wymaga uwzględnienia zarówno zmian jaskrowych, jak i choroby podstawowej odpowiedzialnej za niedokrwienie siatkówki.

Jakie są inne przyczyny jaskry wtórnej?

Uraz, zapalenie i cukrzyca należą do istotnych przyczyn, ale wtórny wzrost ciśnienia może towarzyszyć również innym sytuacjom. Należą do nich między innymi:

  • długotrwałe stosowanie kortykosteroidów u osób podatnych na ich działanie,
  • guzy wewnątrzgałkowe wpływające na odpływ cieczy wodnistej,
  • zaawansowane zmiany soczewki, w tym niektóre postacie dojrzałej lub przejrzałej zaćmy,
  • powikłania po zabiegach okulistycznych,
  • przemieszczenie soczewki,
  • niektóre choroby naczyniowe siatkówki,
  • procesy prowadzące do neowaskularyzacji przedniego odcinka oka.

Różnorodność możliwych mechanizmów sprawia, że leczenie jaskry wtórnej wymaga ustalenia nie tylko stopnia uszkodzenia narządu wzroku, ale również przyczyny odpowiedzialnej za wzrost ciśnienia.

Diagnostyka jaskry wtórnej obejmuje poszukiwanie choroby podstawowej

W Ośrodku Okulistyki Klinicznej SPEKTRUM diagnostyka jaskry wtórnej obejmuje ustalenie choroby podstawowej, co pozwala odpowiednio zaplanować dalsze postępowanie terapeutyczne. Znaczenie mogą mieć między innymi pomiar ciśnienia wewnątrzgałkowego, ocena kąta przesączania, badanie nerwu wzrokowego, pola widzenia i struktur oka oraz analiza wcześniejszych chorób, urazów i stosowanych leków.

Sama normalizacja ciśnienia nie zawsze rozwiązuje problem będący źródłem jaskry wtórnej. W zależności od przyczyny konieczne może być jednoczesne postępowanie dotyczące stanu zapalnego, zmian naczyniowych, następstw urazu lub innej choroby oka.

Choroba podstawowa ma znaczenie dla ochrony nerwu wzrokowego

Jaskra wtórna może być konsekwencją bardzo różnych procesów – od urazu mechanicznego i zapalenia błony naczyniowej po neowaskularyzację związaną z retinopatią cukrzycową. Dlatego kluczowe znaczenie ma nie tylko ocena ciśnienia wewnątrzgałkowego, lecz także rozpoznanie mechanizmu odpowiedzialnego za jego wzrost.

Wczesne rozpoznanie i właściwe postępowanie wobec choroby podstawowej mogą mieć istotne znaczenie dla ograniczenia ryzyka rozwoju lub progresji jaskry wtórnej oraz związanego z nią uszkodzenia nerwu wzrokowego. Ostateczne rozpoznanie oraz sposób dalszego postępowania zawsze ustala lekarz okulista na podstawie indywidualnego obrazu klinicznego.